ТЕМЫ, СТАТЬИРегионы

 

 

ОБЩЕСТВО "ЗАГОРОДЬЕ"

      
 

Фёдар КЛІМЧУК [*].

 

Розныя характарыстыкі Палесся

 

Людзі, якія называлі палешукамі сваіх суседзяў, часта характарызавалі іх з негатыўнага боку: яны адсталыя, іх менш закранула цывілізацыя, жывуць бядней і г. д.

Але існаваў і супрацьлеглы погляд на Палессе. Намі зафіксаваныя мясціны, дзе назва палешукi (полышукы) ёсць саманазваю, дзе свой край спрадвеку называюць Палессем, а прыналежнасць да Палесся і палешукоў лічылася і лічыцца гонарам. Такі погляд зафіксаваны намі ў жыхароў шэрагу вёсак (Сошна, Відзібар, Пяркі ды іншых — гл. вышэй).

Пры супастаўленні ўмоваў жыцця людзей, якія жывуць пры лесе (лесавыхлюдзей, палешукоў), і тых, хто жыве ў бязлесных рэгіёнах Палесся (палевікі), можна пачуць шматлікія іхныя характарыстыкі. Прыводзім толькі некаторыя:

 

[c. 25 ↑]

 

У Полі нейкая пустэча, аднастайнасць, суцэльнае поле, сум наганяе. А тут лес — ды так прыгожа. А глянуць, бывала, на вёскі. У Полі — маленькія, нізкія хаты, а каля лесу хаты крэпкія, вялікія, аздобленыя. Лес блізка — можна выбраць дрэва. А ў Полі таго ж кія — і то няма дзе і з чаго вырубаць. Зімою ў Полі мерзнуць, асабліва якія ўдовы — цяжка з дравaмі. А пры лесе, калі няма нават ні палена дроў, дык якая-небудзь удава пайшла раненька ў лес, прысyнула пару сухіх галін, перарубaла і вытапіла. Жанчыне з Поля, каб пайсці ў ягады ці грыбы, трэба добра падумаць, як на цэлы дзень пакінуць гаспадарку, кароў, свіней, а таксама дзяцей. А каля лесу: вытапіла — пайшла на гадзінку ў лес. Прышлa дадому, падаіла коровы, дала свінням — зноў на паўгадзінкі. А колькі ўсялякіх заробкаў каля лесу заўсёды было. Таго ж няма ў Полі. Тут каля лесу жанчыны даўно паадвучваліся прасці і ткаць. То мужык, то сама

нешта заробіць у лесе, ды купіць нейкай тканіны. Праўда, праца цяжкая ў

лесе. Недарэмна старыя людзі прыказвалі: «Ліс — то есть біс». Але грошай так ніхто не дасць. Трэба ўсюды працаваць. Вось за адны грыбы колькі грошай людзі аграбaáлі. Яшчэ ў 1920-я гады ў вёсках каля лесу людзі сталі модна апранацца, абувацца. Дзяўчаты сталі спраўляць сабе пáльта, тýхлі. У Полі ж доўга заставалася модаю старасветчына. Часам жанчыну з Поля за вярсту было чутно — ад яе запах гарэлай саломы. Яны ж саломай тапілі (печ).

 

А вось характарыстыкі з забалочаных мясцінаў.

 

Тут каля балота можна некалькі разоў на дзень памыцца. Багатыя людзі едуць адпачываць да мора. А ў нас сваё мора, калі вясною вада залівае балоты, лужкí. Вада ачышчае паветра. Вада — гэта здароўе, гэта прыгажосць. А яшчэ як расцвіце локáтте і лiлійі! Вясною дзяцей не адагнаць з лужкa, цэлымі днямі плешчуцца. Да лета балоты і лужкі высыхаюць. Вада застаецца ў равáх і ятлах.

Адна жанчына з вёскі Радастава Драгічынскага раёна (1960-я гг.) паведамляла, што калі яна была малая, дык адна бабулька з іншай вёскі расказвала, як яны калісьці бедавалі пры паншчыне. А тут у Радаставе сярод лясоў і балотаў ніколі людзі і не ведалі той паншчыны.

 

Дык што ж гэта такое — Палессе?

 

1. Палессе — гэта гістарычна-этнаграфічная вобласць у межах Беларусі, Украіны, Расіі, часткова Польшчы, якая мае сваю багатую гісторыю і культуру.

2. Нельга пагадзіцца з даволі пашыраным сцверджаннем, што Палессе — гэта адзін з самых адсталых рэгіёнаў свету. Гэта міф, які, дзякуючы намаганням навукоўцаў, сёння паступова развейваецца.

3. Першапачатковая характарыстыка Палессе, відаць, была такая: мясцовасць, дзе шмат лесу і ў той жа час багата розных сельскагаспадарчых угоддзяў — поля, сенажацяў. Такая характарыстыка Палесся захавалася да нашага часу ў тых мясцінах, для насельнікаў якіх быць жыхаром Палесся — гэта гонар. Відаць, назва «Палессе» першапачаткова ўзнікла на сумежжы лесу і стэпу. Потым у працэсе асваення лясоў і павелічэння колькасці ворыўных земляў яна пашыралася далей на поўнач.

4. Палессе — гэта не суцэльны лес.

5. Карэнныя жыхары Палесся не ствараюць адзінай дыялектна-этнічнай групы. Яны складаюць шэраг такіх групаў. Адпаведна і народныя гаворкі Палесся — гэта не адзіная група. Яны ўтвараюць некалькі такіх групаў.

6. Народным гаворкам і традыцыйнай культуры Палесся да нядаўняга часу былі ўласцівыя значная спецыфіка і архаічнасць. Акрамя Палесся, архаічнымі зонамі ў славянскім свеце прынята лічыць Расійскую Поўнач, Карпаты,  Паўднёвую Славію.

 

С П А С Ы Л К І

 

[*] [Фёдар Клімчук – мовазнаўца, адмысловец у лінгвагеаграфіі Заходняга

Палесся. Да канца лютага 2005 г. працаваў у аддзеле дыялекталёгіі ды лінгвагеаграфіі Інстытуту мовазнаўства імя Я. Коласа НАН Беларусі, цяпер на пэнсіі. Аўтар больш як 200 навуковых працаў, сярод якіх манаграфія «Гаворкі Заходняга Палесся. Фанетычны нарыс» (Менск, 1983). Адзін з аўтарая пяцітомнага «Лексічнага атласа беларускіх народных гаворак» (Менск, 1993—1998). Аўтар перакладаў на гаворку роднай вёскі Сіманавічы (Драгічынскі раён) некаторых вядомых твораў расейскай і сусьветнай клясыкі, а таксама Новага Запавету, які выйшаў друкам у 2010 г.]

[1] Гл.: Беларускае народнае адзенне. — Мінск, 1975; Раманюк М. Ф.

Беларускае народнае адзенне. — Мінск, 1981; Лобачевская О. А., Зимина З. И. Белорусский народный костюм: крой, вышивка и декоративные швы. — Минск, 2009; Славянские древности. Этнолингвистический словарь в 5-ти томах / Под ред. Н. И. Толстого. Т. 1. Москва, 1995; Т. 2. Москва, 1999; Т. 3. Москва, 2004; Т. 4. Москва, 2009; Археалогія Беларусі. У 4-х тамах. Т. 1. Каменны і Бронзавы вякі. — Мінск, 1997; Т. 2. — Жалезны век і ранняе Сярэднявечча. — Мінск, 1999. Исаенко В.Ф. Неолит Припятского Полесья. – Минск, 1976; Кухаренко Ю.В. Древнее Полесье. Автореферат дисс... докт. ист.наук. – Москва, 1965; Климчук Ф. Очерк древней и средневековой истории Пинщины // Гістарычная брама. 2009. № 1. С. 3—23.

 

[2] Гл.: Климчук Ф. Д. Географическая проекция внутренней формы

названия «Полесье» // Региональные особенности восточнославянских языков, литератур, фольклора и методы их изучения. Тезисы докладов и сообщений ІІІ республиканской конференции. Ч. І. Гомель, 1985. С. 93—96; Крывіцкі А. А. Назва Палессе — свая ці чужая? // Роднае слова. 1997. № 8. С. 35—43; Полесье. Материальная культура. Киев, 1988. С. 28—40.

 

[3] Катонова Е. М. Балто-славянские контакты и проблема этимологии

гидронимов // Проблемы этногенеза и этнической истории балтов. Тезисы докладов. Март 1981. Вильнюс, 1981. С. 96—98.

 

[4] Гл.: Климчук Ф. Д. Диалектные типы Полесья // Слово и культура.

Памяти Никиты Ильича Толстого. Т. І. Москва, 1998. С. 118—135; Климчук Ф. Д. Отголоски праславянщины в Столинском районе Брестской области // Язык культуры: Семантика и грамматика. К 80-летию со дня рождения академика Никиты Ильича Толстого (1923—1926). Москва, 2004. С. 454—465.

 

[5]Гл.: Obrębski J. Problem etniczny Polesia // Sprawy Narodowościowe. 1936.

R. X. № 1—2. S. 1—24, mapa; Obrębski J. Studia etnosocjologiczne. T. 1. Polesie / Red. naukowa i wstęp A. Engelking. — Warszawa, 2007; Климчук Ф. Д. Этногеографические представления полешуков (Западное Полесье до 1939 г.) // Полесье и этногенез славян. Предварительные материалы и тезисы конференции. Москва, 1983. С. 39—41; Климчук Ф. Д. Некоторые особенности этнического самосознания западных полешуков // Этническое и языковое самосознание. Материалы конференции (Москва, 13—15 декабря 1995 г.). Москва, 1995. С. 71—72; Клімчук Ф. Некаторыя асаблівасці этнанацыянальнай самасвядомасці заходніх палешукоў // Форум. Інфармацыйна-культурны бюлетэнь. Зіма 1995—1996. № 2. С. 11—19.

 

[6] Ширяев Е. Е. Беларусь: Русь Белая, Русь Черная и Литва в картах.

Минск, 1991. Карты 8—10, 12 б — 16.

 

[7] Живописная Россия. Отечество наше в его земельном, историческом,

племенном, экономическом и бытовом значении. Т. 3. Ч. I. Литовское Полесье; Ч. II. Белорусское Полесье / Под ред. П. П. Семёнова. — Санкт-Петербург — Москва, 1882 (Рэпрынт: Минск, 1993).

 

[8] Абатуров А.М. Полесья Русской равнины в связи с проблемой их

освоения. Москва: Мысль, 1968. С. 4.

 

[9] Атлас БССР. Минск — Москва, 1958. Карты 44—45, 64, 103—104,

111—112.